Çözüm odaklı yaklaşım, sorunun geçmişteki nedenlerinden çok kişinin ulaşmak istediği duruma, mevcut güçlü yanlarına ve hâlihazırda işe yarayan şeylere odaklanan, kısa süreli bir psikolojik danışmanlık yaklaşımıdır. Steve de Shazer ve Insoo Kim Berg’in çalışmalarıyla gelişmiştir. Mucize sorusu, ölçekleme soruları ve istisnaları keşfetmek en bilinen araçlarıdır.
Bu yazıda çözüm odaklı kısa süreli yaklaşımın temel fikirlerini, görüşmelerde kullanılan soruları ve kimler için uygun olabileceğini ele alıyoruz. Sunduğum hizmetlerin genel çerçevesini hizmetler sayfasında bulabilirsiniz.
Çözüm odaklı yaklaşım nereden çıktı?
Yaklaşım, 1970’lerin sonlarından itibaren ABD’nin Milwaukee kentindeki bir aile danışmanlığı merkezinde Steve de Shazer, Insoo Kim Berg ve ekip arkadaşlarının çalışmalarıyla şekillenmiştir. Ekip, görüşmelerde neyin işe yaradığını dikkatle gözlemlemiş ve sorunun ayrıntılı analizinden çok, kişinin istediği geleceği tarif etmesinin değişimi kolaylaştırdığını fark etmiştir.
Bugün çözüm odaklı yaklaşım, psikolojik danışmanlığın yanı sıra eğitim, sosyal hizmet ve kurumsal alanlarda da kullanılmaktadır. Bu alanlarda ortak nokta, kişinin eksiklerine değil, var olan becerilerine ve kaynaklarına odaklanmaktır. Yaklaşımın adındaki “kısa süreli” ifadesi de bu pratik ve hedefe yönelik bakıştan gelir.
Temel varsayımlar
- Odak çözümdedir: Sorunun nedenini ayrıntılı biçimde anlamak her zaman değişim için gerekli değildir.
- Kişi kendi yaşamının uzmanıdır: Neyin işe yarayacağına dair en önemli bilgi çoğu zaman kişinin kendisindedir.
- Sorunlar her an aynı yoğunlukta değildir: Sorunun daha hafif olduğu ya da hiç olmadığı anlar, yani istisnalar, değerli ipuçları taşır.
- Küçük değişimler önemlidir: Küçük bir adım, zamanla daha büyük değişimlerin yolunu açabilir.
- İşe yarıyorsa sürdürülür, yaramıyorsa farklı bir şey denenir: Yaklaşım pratik ve esnektir.
Mucize sorusu nedir?
Mucize sorusu, çözüm odaklı yaklaşımın en bilinen sorusudur. Genellikle şöyle bir çerçevede sorulur:
“Bu gece siz uyurken bir mucize olsa ve sizi buraya getiren sorun ortadan kalksa… Ama uyuduğunuz için mucizenin gerçekleştiğini bilmiyorsunuz. Sabah uyandığınızda ilk olarak neyin farklı olduğunu fark ederdiniz?”
Bu soru, kişinin dikkatini “Neyin olmasını istemiyorum?” sorusundan “Neyin olmasını istiyorum?” sorusuna yönlendirir. Yanıtlar ne kadar somut olursa o kadar işe yarar: “Daha mutlu olurdum” yerine “Kahvaltıyı acele etmeden yapardım, eşime günaydın derken gülümserdim” gibi.
Ölçekleme soruları nasıl kullanılır?
Ölçekleme soruları, soyut duyguları ve hedefleri somutlaştırmaya yarar. Örneğin:
- “0’ın en kötü, 10’un mucizenin gerçekleştiği gün olduğu bir ölçekte bugün kaçtasınız?”
- “Neden 2 değil de 4? O iki puanı ne sağlıyor?”
- “Bir puan yukarı çıktığınızda neyin farklı olduğunu fark edersiniz?”
Bu sorular hem ilerlemeyi takip etmeyi kolaylaştırır hem de kişinin zaten sahip olduğu kaynakları görünür kılar. Amaç bir anda 10’a ulaşmak değil, bir sonraki küçük adımı netleştirmektir.
İstisnalar: Sorunun olmadığı anlar
Hiçbir sorun her zaman aynı yoğunlukta yaşanmaz. Çözüm odaklı yaklaşımda bu farklı anlara “istisna” denir ve dikkatle incelenir:
- “Kaygının biraz daha az olduğu son zamanı hatırlıyor musunuz? O gün ne farklıydı?”
- “Tartışmanın büyümeden kapandığı bir akşam oldu mu? Siz ne yaptınız, partneriniz ne yaptı?”
Örneğin kendini sürekli gergin hisseden biri, sabah yürüyüşe çıktığı günlerde daha sakin olduğunu fark edebilir. Bu küçük gözlem, bir sonraki adımın ne olabileceğine dair somut bir fikir verir.
Bir görüşmede bu sorular nasıl kullanılır?
Aşağıdaki örnek tamamen kurgusaldır ve yalnızca yaklaşımın mantığını göstermek içindir. Diyelim ki iş yerinde sürekli gergin hissettiğini anlatan biri görüşmeye geliyor.
- En iyi umut: Görüşme “Bu görüşmelerden en çok neyi umuyorsunuz?” sorusuyla başlayabilir. Yanıt “Daha sakin olmak” ise, sakinliğin günlük yaşamda nasıl görüneceği birlikte ayrıntılandırılır.
- Tercih edilen gelecek: Mucize sorusuyla, gerginliğin azaldığı bir iş gününün sabahtan akşama nasıl geçeceği tarif edilir.
- Ölçekleme: Kişi kendini 10 üzerinden 3’te görüyorsa, 3’ü mümkün kılan şeyler ve 4’ün nasıl görüneceği konuşulur.
- İstisnalar: Gerginliğin daha az olduğu günler hatırlanır ve o günlerde neyin farklı olduğu incelenir.
- Küçük adım: Görüşme, bir sonraki görüşmeye kadar fark etmek ya da denemek istenen küçük bir şeyle tamamlanır.
Bu süreçte danışman, kişiye ne yapması gerektiğini söylemek yerine, onun kendi deneyimlerinden yola çıkan soruları sorar. Yanıtlar kişiye aittir; danışmanın rolü, bu yanıtların daha net ve uygulanabilir hâle gelmesine yardım etmektir.
Kendi kendinize sorabileceğiniz sorular
Çözüm odaklı soruların bazılarını günlük yaşamda kendinize de sorabilirsiniz:
- Bu durum biraz daha iyi olsaydı, bunu ilk neyden anlardım?
- Geçen hafta bu konuda biraz daha iyi olduğum bir an var mıydı? O anı mümkün kılan neydi?
- Bugün 10 üzerinden kaçtayım ve bir puan yukarı çıkmak için atabileceğim en küçük adım ne?
Diğer yaklaşımlardan farkı nedir?
Her yaklaşımın güçlü olduğu alanlar farklıdır. Bilişsel davranışçı yaklaşım düşünce, duygu ve davranış arasındaki bağlantıları yapılandırılmış biçimde ele alır. Şema yaklaşımı ise çocukluktan gelen, kendini tekrar eden örüntülere daha derinlemesine odaklanır.
Çözüm odaklı yaklaşım ise geçmişin ayrıntılı analizinden çok bugüne ve geleceğe bakar; hedefleri netleştirmeye ve mevcut kaynakları kullanmaya odaklanır. Bu yaklaşımlar birbirinin rakibi değildir. Ben de görüşmelerde, kişinin ihtiyacına göre bilişsel davranışçı yaklaşım ve şema yaklaşımının yanı sıra kısa süreli çözüm odaklı yaklaşımdan yararlanıyorum.
Kimler için uygun olabilir?
Çözüm odaklı yaklaşım özellikle şu durumlarda işe yarayabilir:
- Belirli bir hedefi ya da değişiklik isteği olanlar
- Bir karar ya da yaşam geçişi sürecinde yol arayanlar
- İlişkide ya da ailede tekrar eden bir sorunu farklı bir açıdan ele almak isteyenler
- Geçmişten çok “şimdi ne yapabilirim?” sorusuna odaklanmak isteyenler
Uzun süredir devam eden, derin örüntüler içeren ya da yoğun belirtilerle seyreden durumlarda ise farklı yaklaşımların da sürece katılması gerekebilir. Belirgin ruhsal belirtiler söz konusuysa tanısal değerlendirme bir psikiyatri uzmanı tarafından yapılır; benim sunduğum, tıbbi müdahale değil psikolojik destektir.
Ne zaman destek almak iyi olabilir?
- Bir sorunla uzun süredir uğraşıyor ama nereden başlayacağınızı bilemiyorsanız
- Ne istemediğinizi biliyor, ama ne istediğinizi tarif etmekte zorlanıyorsanız
- Aynı çözüm denemeleri tekrar tekrar aynı sonuca götürüyorsa
- Bir değişikliğe başlamak için yapılandırılmış bir destek arıyorsanız
İlk görüşmede neler konuşulduğunu merak ediyorsanız ilk seansta ne olur yazısına göz atabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Çözüm odaklı yaklaşım geçmişle hiç ilgilenmez mi?
Geçmiş tamamen göz ardı edilmez; ancak odak, geçmişte işe yarayan şeyler ve bunların bugüne nasıl taşınabileceğidir. Sorunun kökenini ayrıntılı biçimde incelemek bu yaklaşımın merkezinde değildir.
“Kısa süreli” ne anlama geliyor?
Yaklaşım, hedefe odaklı ve gereksiz uzatmadan çalışmayı amaçlar. Sürecin ne kadar süreceği ise kişiye, hedefe ve ele alınan konuya göre değişir.
Mucize sorusuna cevap veremezsem ne olur?
Bu oldukça sık görülür ve sorun değildir. Soru farklı biçimlerde yeniden sorulabilir ya da ölçekleme gibi başka araçlarla küçük adımlardan başlanabilir.
Çift ve aile görüşmelerinde de kullanılır mı?
Evet. Yaklaşım aile görüşmeleri ortamında gelişmiştir ve çift ile aile danışmanlığında da kullanılabilir. Ortak hedefleri netleştirmek ve işe yarayan anları birlikte fark etmek bu görüşmelerde de yararlı olabilir.
Çözüm odaklı bir bakışla çalışmak isterseniz, iletişim sayfası üzerinden WhatsApp ya da e-posta ile bana ulaşabilirsiniz. Görüşmeler online olarak yapılır.
