Fobi Nedir? Yaygın Fobi Türleri ve Kaçınma Döngüsü

Fobi, belirli bir nesne, hayvan, durum ya da ortama karşı duyulan, gerçek tehlikeyle orantısız, yoğun ve kalıcı bir korkudur. Kişi çoğu zaman korkusunun abartılı olduğunu bilir, yine de kaçınmadan edemez. Yaygın fobi türleri hayvanlar, doğal ortam, kan-iğne ve belirli durumlarla ilgilidir. Fobiler, kaygı alanında en sık karşılaşılan konulardandır.

Korku ile fobi arasındaki fark

Korku, tehlikeye karşı bizi koruyan doğal bir duygudur. Bir uçurumun kenarında tedirgin olmak ya da saldırgan bir köpekten uzaklaşmak uyumlu tepkilerdir. Fobide ise korku:

• Durumun gerçek tehlikesiyle orantılı değildir,
• Korkulan şeyle karşılaşmak bir yana, onu düşünmek bile yoğun kaygı yaratabilir,
• Genellikle aylar, hatta yıllar boyunca sürer,
• Kaçınma nedeniyle kişinin yaşamını kısıtlar.

Kavramın kısa tanımı için fobi sözlük maddesine de bakabilirsiniz.

Yaygın fobi türleri

Fobiler genel olarak özgül fobiler ve karmaşık fobiler olarak ikiye ayrılır. Özgül fobiler belirli bir nesne ya da duruma yöneliktir ve genellikle şu gruplarda toplanır:

Hayvan fobileri

Köpek, kedi, böcek, örümcek, yılan ya da kuş gibi hayvanlara yönelik korkular. Örümcek görme olasılığı nedeniyle bodrum katlarından ya da doğa yürüyüşlerinden uzak durmak, sık görülen bir kaçınma örneğidir.

Doğal ortam fobileri

Yükseklik, derin su, fırtına, gök gürültüsü ya da karanlık gibi doğal ortam ve olaylara yönelik korkular.

Kan, iğne ve yaralanma fobisi

Kan görmek, iğne yapılması ya da tıbbi işlemlerle ilgili korkular. Bu türün kendine özgü bir yanı vardır: Bazı kişilerde tansiyon aniden düşebilir ve bayılma hissi ortaya çıkabilir. Bu korku zamanla gerekli sağlık kontrollerinin ertelenmesine yol açabilir.

Durumsal fobiler

Uçak, asansör, tünel, köprü, araba kullanmak ya da kapalı alanlar gibi belirli durumlara yönelik korkular. Uçuşla ilgili kaygıyı uçak korkusu yazısında ayrıca ele aldım.

Diğer özgül fobiler

Boğulma, kusma ya da yüksek sesler gibi yukarıdaki gruplara tam olarak uymayan korkular.

Karmaşık fobiler: sosyal kaygı ve agorafobi

Bazı fobiler belirli bir nesneden çok daha geniş bir yaşam alanını etkiler. Bunlara karmaşık fobiler denir.

• Sosyal kaygı: Başkalarının önünde olumsuz değerlendirilme ve utanç duyma korkusu. Ayrıntılar için sosyal kaygı sayfasına bakabilirsiniz.
• Agorafobi: Kaçmanın zor olabileceği ya da yardım alınamayacağı düşünülen yerlerde (kalabalıklar, toplu taşıma, evden uzak ortamlar) bulunmaya dair yoğun kaygı. Panik ataklarla birlikte görülebilir.

Fobiler listesi aslında oldukça uzundur ve hemen her şeye karşı bir fobi gelişebilir. Önemli olan korkunun adı değil, yaşamınızı ne ölçüde kısıtladığıdır.

Fobiler nasıl gelişir?

Fobilerin tek bir nedeni yoktur. Farklı etkenler bir araya gelebilir:

• Korkulan nesne ya da durumla ilgili ürkütücü bir deneyim
• Yakın çevrede benzer bir korkuya sık tanık olmak
• Kaygıya genel bir yatkınlık
• Stresli bir yaşam döneminde ortaya çıkan bir panik deneyimi

Pek çok kişi fobisinin ne zaman ve nasıl başladığını hatırlamaz. Bunu bilmek, fobiyle çalışmak için şart değildir.

Kaygıya yatkınlık bir kader değildir; yalnızca bazı kişilerin korku tepkisini daha kolay ve daha yoğun yaşayabileceğini anlatır.

Fobinin bedendeki karşılığı

Korkulan durumla karşılaşıldığında ya da bu durum yalnızca düşünüldüğünde beden alarm tepkisi verir. Çarpıntı, terleme, titreme, nefes daralması, mide bulantısı, baş dönmesi ve kaçma isteği sık görülür. Bazı kişilerde bu tepki panik atak düzeyine ulaşabilir. Bu belirtiler son derece rahatsız edici olsa da bedenin tehlikeye hazırlanma tepkisinin bir parçasıdır.

Benzer bedensel belirtiler başka nedenlerle de ortaya çıkabileceğinden, özellikle ilk kez yaşanıyorsa ya da korkulan durumla bağlantısı net değilse bir hekim değerlendirmesi yapılması önemlidir.

Fobi gündelik hayatı nasıl etkiler?

Fobinin etkisi, korkulan şeyin gündelik hayattaki yerine göre değişir. Yılandan korkan ve şehirde yaşayan biri bu korkuyla nadiren karşılaşabilir. Asansörden korkan ve yüksek bir binada çalışan biri içinse fobi her gün yeniden yaşanan bir zorluk olabilir.

Fobinin yaşamdaki etkileri şu biçimlerde görülebilir:

• İş, ev ya da tatil seçimlerinin korkuya göre yapılması
• Aile ziyaretlerinin ya da yolculukların ertelenmesi
• Korkulan durumun yaşanabileceği günlerden önce uykusuzluk ve gerginlik
• Korkudan dolayı utanma ve bunu başkalarından saklama çabası
• Yakınlardan sürekli eşlik ya da yardım isteme

Pek çok kişi korkusunu "saçma" bulduğu için kimseyle konuşmaz. Oysa fobi oldukça yaygın bir deneyimdir ve korkunun mantıksız görünmesi, yaşattığı sıkıntıyı azaltmaz.

Kaçınma döngüsü: Fobi neden sürer?

Fobinin sürmesinde en önemli rolü çoğu zaman kaçınma oynar. Döngü şöyle işler:

1. Korkulan durumla karşılaşma ihtimali kaygıyı yükseltir.
2. Kişi durumdan kaçar ya da o duruma hiç girmez.
3. Kaygı hemen düşer ve bu rahatlama "Kaçtığım için iyi oldu" mesajı verir.
4. Zihin, durumun tehlikeli olduğu inancını korur; bir sonraki sefer kaygı daha erken başlar.

Kaçınmanın yanında daha incelikli "güvenlik davranışları" da döngüyü sürdürebilir: asansöre yalnızca biriyle binmek, kalabalık yerlerde hep çıkışa yakın durmak, korkulan durumda dikkati sürekli başka yere vermek gibi. Bu davranışlar kısa vadede rahatlatır, ama kişinin korkulan durumla baş edebildiğini deneyimlemesini engeller.

Fobilerle çalışmak

Bilişsel davranışçı yaklaşımda fobilerle çalışırken genellikle korkulan duruma kademeli ve planlı yaklaşma ilkesinden yararlanılır. Kişi, kendi belirlediği hızda ve en az kaygı uyandıran adımdan başlayarak korkusuyla karşılaşmayı dener. Bu süreç zorlamayla değil, iş birliği içinde ve kişinin onayıyla yürür. Korkuyu besleyen düşünceler ve güvenlik davranışları da birlikte incelenir.

Örneğin köpeklerden korkan biri için ilk adım köpek fotoğraflarına bakmak, sonraki adımlar uzaktan bir köpeği izlemek ve zamanla daha yakın mesafelerde durabilmek olabilir. Her adımda kaygının yükselip ardından azalmaya başladığı gözlemlenir; bir sonraki adıma kişi hazır hissettiğinde geçilir.

Fobi tanısı ve fobinin diğer kaygı durumlarından ayırt edilmesi bir psikiyatri uzmanı tarafından yapılır. Benim sunduğum çalışma tıbbi bir müdahale değil, psikolojik destektir.

Ne zaman destek almak iyi olabilir?

• Korkunuz nedeniyle işinizi, yolculuklarınızı ya da sosyal yaşamınızı sınırlıyorsanız,
• Gerekli sağlık kontrollerini korku nedeniyle erteliyorsanız,
• Korkulan durumu düşünmek bile günlerce kaygı yaratıyorsa,
• Kaçınma giderek daha fazla alana yayılıyorsa.

Bu durumlarda korkunun işleyişini birlikte anlamak ve küçük adımlar planlamak yararlı olabilir. Görüşmelerde önce korkunun hangi durumlarda ortaya çıktığı, sizi nelerden alıkoyduğu ve hangi güvenlik davranışlarının devreye girdiği konuşulur. Ardından sizin için anlamlı olan hedefler belirlenir: belki bir yakınınızı ziyaret etmek, belki asansörle ofisinize çıkabilmek. Adımlar bu hedeflere göre ve sizin hızınızda planlanır.

Korkunun yanında yoğun umutsuzluk, kendinize zarar verme düşünceleri ya da sık tekrarlayan panik atakları da yaşıyorsanız, bir hekim ya da psikiyatri uzmanına başvurmayı ertelemeyin.

Sık sorulan sorular

Özgül fobi nedir?

Özgül fobi, belirli bir nesne ya da duruma yönelik yoğun ve orantısız korkudur. Hayvanlar, yükseklik, kan-iğne ya da kapalı alan korkusu bu gruba girer.

Korktuğum şeyden uzak durmak yeterli değil mi?

Kaçınmak kısa vadede rahatlatır, ancak korkuyu sürdürür ve zamanla daha fazla alanı kısıtlayabilir. Korku yaşamınızı pek etkilemiyorsa bu bir tercih olabilir; kısıtlıyorsa destek almayı düşünebilirsiniz.

Fobiyle çalışırken korkulan şeyle hemen yüzleşmek gerekir mi?

Hayır. Yaklaşma kademeli, planlı ve sizin onayınızla yapılır. Önce korkunun nasıl işlediği anlaşılır, ardından küçük adımlar birlikte belirlenir.

Fobiler için online görüşme yapılabilir mi?

Evet. Planlama, düşüncelerle çalışma ve atılan adımların değerlendirilmesi online görüşmelerde yürütülebilir; bazı adımlar görüşmeler arasında gündelik yaşamda denenir.

Bir korkunun hayatınızın sınırlarını çizmeye başladığını fark ediyorsanız, bu konuda birlikte çalışabiliriz. Online görüşmelerin nasıl işlediğine göz atabilir ya da iletişim sayfasından bana ulaşabilirsiniz.