Travmatik bir olaydan sonra şok, korku, uyuşmuşluk, öfke, suçluluk, uyku sorunları ve olayın zihinde tekrar tekrar canlanması gibi tepkiler sık görülür. Bunlar çoğu zaman olağanüstü bir duruma verilen olağan yanıtlardır ve birçok kişide zamanla hafifleme eğilimindedir. Tepkiler sürüyor ya da yoğunlaşıyorsa travma alanında psikolojik destek değerlendirilebilir.
Travma nedir?
Psikolojik açıdan travma; kişinin kendi yaşamını, bedenini ya da sevdiklerinin güvenliğini ciddi biçimde tehdit eden bir olayın ardından yaşanan sarsıntıdır. Kaza, deprem gibi afetler, saldırı, şiddete maruz kalma ya da tanık olma ve sevilen birinin ani kaybı bu olaylara örnektir.
Aynı olay herkesi aynı biçimde etkilemez. Olayın yaşandığı dönem, kişinin geçmiş deneyimleri ve çevresinden aldığı destek, tepkilerin yoğunluğunu etkileyebilir. Kavramın kısa bir tanımı için travma sözlük maddesine bakabilirsiniz.
Bu tepkiler neden ortaya çıkar?
Tehlike anında beden ve zihin, hayatta kalmaya odaklanan bir alarm sistemiyle çalışır. Kalp hızlanır, dikkat daralır, kaçma, savaşma ya da donup kalma tepkileri devreye girer. Bu sistem tehlike geçtikten sonra da bir süre "açık" kalabilir. Zihin, benzer bir tehlikeyi kaçırmamak için çevreyi taramayı sürdürür.
Bu nedenle olay sırasında donup kalmak ya da beklediğiniz gibi davranamamak bir zayıflık değildir; otomatik bir koruma tepkisidir. Bunu bilmek, olay sonrasında sık görülen suçluluk duygusunu anlamlandırmaya yardımcı olabilir.
Travma sonrası psikolojik tepkiler
Travmatik bir deneyimin ardından ortaya çıkan tepkiler birkaç alanda kendini gösterebilir.
Duygusal tepkiler
- Şok, inanamama ya da "bu gerçek değil" hissi
- Korku, çaresizlik ve sürekli tehlike beklentisi
- Öfke, suçluluk ya da utanç
- Duygusal uyuşmuşluk, hiçbir şey hissedememe
Düşünsel tepkiler
- Olayın istemeden zihinde canlanması
- Dikkat toplamada ve hatırlamada güçlük
- "Bunu engelleyebilirdim" gibi kendini suçlayan düşünceler
- Dünyanın ve insanların güvenilmez olduğu düşüncesi
Bedensel tepkiler
- Uykuya dalmakta güçlük, kâbuslar
- Ani seslerle irkilme, çarpıntı, kas gerginliği
- Yorgunluk, iştah değişiklikleri
Bedensel belirtiler belirginse ya da olay sırasında yaralanma söz konusuysa önce bir hekim kontrolü yaptırmanız önemlidir. Uykuyla ilgili zorluklar için uyku ve ruh sağlığı yazımız da yol gösterici olabilir.
Davranışsal tepkiler
- Olayı hatırlatan yerlerden, kişilerden ya da konuşmalardan kaçınma
- Sosyal ortamlardan geri çekilme
- Sürekli tetikte olma, güvenliği tekrar tekrar kontrol etme
Travma tetiklenmesi nedir?
Tetiklenme, olayı hatırlatan bir uyaranın beden ve zihinde o anki tehlike hissini yeniden uyandırmasıdır. Bir ses, koku, mekân, tarih ya da haber görüntüsü tetikleyici olabilir. Kişi bazen neyin tetiklediğini fark etmeden kendini birden huzursuz, korkmuş ya da öfkeli bulabilir.
Tetikleyicilerinizi zamanla tanımak, onlarla karşılaştığınızda neler olduğunu anlamanıza yardımcı olur. Bu, tetikleyicilerden tamamen kaçınmak anlamına gelmez; tepkinin nereden geldiğini bilmek, kendinizi o anda daha az çaresiz hissetmenizi sağlayabilir.
Tetiklenme anında "şimdi ve burada" olduğunuzu hatırlatan basit yöntemler işe yarayabilir:
- Ayaklarınızın yere bastığını hissetmek
- Çevrenizde gördüğünüz beş nesneyi, duyduğunuz üç sesi saymak
- Yavaş ve uzun nefes vermek
- Kendinize bugünün tarihini ve nerede olduğunuzu söylemek
İlk haftalarda kendinize nasıl destek olabilirsiniz?
- Güvenliği önceleyin: Mümkünse kendinizi güvende hissettiğiniz bir ortamda ve kişilerle olun.
- Basit bir rutin sürdürün: Düzenli öğünler, uyku saatleri ve küçük günlük işler denge hissini destekler.
- Bağlantıda kalın: Anlatmak zorunda hissetmeden, güvendiğiniz kişilerle vakit geçirin.
- Haberleri sınırlayın: Olayla ilgili görüntülere sürekli maruz kalmak tepkileri yoğunlaştırabilir.
- Alkol ve madde kullanımına dikkat edin: Kısa süreli bir uyuşma sağlasalar da tepkileri uzun vadede ağırlaştırabilirler.
- Kendinize zaman tanıyın: Tepkilerin dalgalı seyretmesi olağandır.
Suçluluk, utanç ve dolaylı etkilenme
Suçluluk ve utanç duyguları
Travmatik olaylardan sonra kişiler sıklıkla "Neden daha hızlı davranmadım?", "Neden ben hayatta kaldım da o kalamadı?" gibi sorularla boğuşur. Bu sorular, olayın kontrol edilemezliğiyle yüzleşmenin zor olmasından kaynaklanabilir. Geriye dönüp bakıldığında açık görünen seçenekler, olay anında çoğu zaman görünür değildir.
Bu duyguları bastırmak yerine fark etmek ve güvendiğiniz biriyle ya da bir uzmanla konuşmak, yükü taşınabilir kılabilir.
Toplumsal olaylar ve dolaylı etkilenme
Deprem, büyük kazalar ya da toplumu derinden sarsan olaylar, doğrudan yaşamamış kişileri de etkileyebilir. Haberleri ve görüntüleri sürekli takip etmek, yakınlarının başına bir şey gelmesinden korkmak ya da çaresizlik hissetmek bu dönemlerde sık görülür. Bu tepkiler de anlaşılırdır ve kendinize aynı özeni göstermeyi gerektirir.
Tepkiler ne zaman olağan olmaktan çıkar?
Tepkiler bir aydan uzun sürüyorsa, giderek yoğunlaşıyorsa ya da iş, ilişkiler ve günlük yaşam üzerinde belirgin bir etki yaratıyorsa travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) gibi bir durum söz konusu olabilir. Bazı kişilerde tepkiler olaydan aylar, hatta yıllar sonra da ortaya çıkabilir.
Şu işaretler, bir uzmanla görüşmenin zamanının geldiğini düşündürebilir:
- Olayın anılarının ya da kâbusların sıklaşması
- Olayı hatırlatan her şeyden kaçınmanın yaşamınızı daraltması
- Sürekli tetikte olma ve kolay irkilmenin azalmaması
- Kendinizi yakınlarınızdan ve hayattan kopuk hissetmeniz
Böyle bir durumda tanıyı bir psikiyatri uzmanı koyar. Benim sunduğum hizmet tıbbi bir müdahale değil, psikolojik destektir; gerektiğinde psikiyatri değerlendirmesiyle birlikte yürütülebilir.
Yakınınız travmatik bir olay yaşadıysa
- Yargılamadan dinleyin; anlatmaya zorlamayın.
- "Güçlü ol", "Geride bırak" gibi telkinler yerine "Yanındayım" demeyi tercih edin.
- Yemek, ulaşım ya da resmi işler gibi pratik konularda destek olun.
- Tepkilerin zaman zaman artıp azalabileceğini bilin ve sabırlı olun; kötü bir gün, ilerlemenin durduğu anlamına gelmez.
- Kendi yükünüzü de göz ardı etmeyin; destek olan kişinin de desteğe ihtiyacı olabilir.
Ne zaman destek almak iyi olabilir?
Olayın üzerinden haftalar geçtiği hâlde uyuyamıyor, sürekli tetikte hissediyor, olayla ilgili her şeyden kaçınıyor ya da kendinizi yaşamınızdan kopuk hissediyorsanız bir uzmanla konuşmak iyi olabilir. Görüşmelerde güvenli bir tempoyla, hazır olduğunuz ölçüde ilerlemek esastır. Kayıp içeren olaylarda yas sürecini anlatan yazımız da yol gösterici olabilir.
Görüşmelerde öncelik, kendinizi güvende ve dengede hissetmenize yardımcı olacak beceriler üzerinde çalışmaktır. Olayla ilgili konuşmak ise ancak siz hazır olduğunuzda ve sizin belirlediğiniz ölçüde gündeme gelir.
Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa ya da acil bir tehlike söz konusuysa, beklemeden 112'yi arayın.
Sık sorulan sorular
Olaydan sonra hiçbir şey hissetmemek olağan mı?
Evet, sık görülen bir tepkidir. Duygusal uyuşmuşluk, zihnin yoğun bir yükle başa çıkma biçimlerinden biri olabilir. Uzun sürüyorsa bir uzmanla konuşmak yararlı olur.
Destek almak için yaşadıklarımı ayrıntılı anlatmak zorunda mıyım?
Hayır. Ne kadarını, ne zaman paylaşacağınıza siz karar verirsiniz. Süreç önce güven ve denge duygusunu güçlendirmeye odaklanabilir.
Doğrudan yaşamadığım bir olay da beni etkileyebilir mi?
Evet. Bir olaya tanık olmak, sevdiğiniz birinin yaşadığını öğrenmek ya da işiniz gereği tekrar tekrar zorlayıcı ayrıntılarla karşılaşmak da benzer tepkilere yol açabilir.
Online görüşme travma konusunda uygun mu?
Pek çok yetişkin için kendi güvenli alanından görüşmek rahatlatıcı olabilir. Görüşmenin uygunluğu ilk değerlendirmede birlikte ele alınır.
Yaşadığınız bir olayın etkileri sürüyorsa, online psikolojik danışmanlık hakkında bilgi alabilir ya da iletişim sayfası üzerinden bana ulaşabilirsiniz.
